ابعاد رفتار شهروندی

درباره ابعاد رفتار شهروندی سازمانی مابین محققان توافق نظر وجود ندارد. در این زمینه در تحقیقات مختلف به ابعادی نظیر رفتارهای کمک کننده ، جوانمردی، گذشت، وفاداری سازمانی، پیروی از دستورات، نوآوری فردی ، وجدان ، توسعه فردی ، ادب و ملاحظه ، رفتار مدنی و نوع دوستی اشاره شده است( مستبصری و نجابی، ۱۳۸۷ ، رضایی کلیدبری و سلیمی، باقر، ۱۳۸۷ اسلامی، ۱۳۸۷). پاداسکف در سال ۲۰۰۰ میلادی دسته بندی مفصلی از اینگونه رفتارها انجام داده است که رفتارهای شهروندی سازمانی را در قالب هفت دسته تقسیم می نماید: ( مستبصری و نجابی،۱۳۸۷ ، رضایی کلیدبری و سلیمی، باقر، ۱۳۸۷ اسلامی، ۱۳۸۷).

  • رفتارهای یاری گرانه
  • جوانمردی
  • نوآوری فردی
  • فضیلت مدنی
  • تعهد سازمانی
  • خود رضایت مندی
  • رشد فردی

بولینو[۱] و همکاران (۲۰۰۳) مولفه های زیر را به عنوان شاخص های رفتار شهروندی سازمانی معرفی کردند:

  • وفاداری
  • وظیفه شناسی
  • مشارکت( اجتماعی ، حمایتی، وظیفه ای و مدنی)
  • توجه و احترام
  • فداکاری
  • تحمل پذیری ( روحیه جوانمردی)

عملکرد شهروندی فعالیت هایی مانند کمک کردن به دیگران در انجام کارهای کارکنان، حمایت سازمان و داوطلب شدن در انجام کارهای جانبی و مسئولیت پذیری را شامل میشود که به طور خاص برای تبیین عملکرد شهروندی سازمانی با چهار بعد زیر ارائه می نمایند:

  • پشتکار توام با شور و تلاش فوق العاده که برای تکمیل فعالیتهای کاری موفقیت آمیز ضروری است.
  • داوطلب شدن برای انجام فعالیتهای کاری به صورت رسمی بخشی از وظیفه کاری افراد نیست.
  • مساعدت و همکاری با دیگران
  • پیروی از مقررات و رویه های سازمانی

شاید بتوان گفت معتبرترین تقسیم بندی ارائه شده درباره ابعاد و مولفه های شهروندی سازمانی توسط اورگان ارائه شده است. این ابعاد عبارتند از: (اپل‌بام ‌و همکاران، ۲۰۰۴،ص ۱۹) :

  • وظیفه شناسی
  • نوع دوستی
  • فضیلت شهروندی
  • جوانمردی
  • احترام و تکریم
مطلب مشابه :  مفهوم فرسودگی شغلی

بُعد وظیفه شناسی نمونه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد ودر آن اعضای سازمان رفتارهای خاصی را انجام می دهند که فراتر از حداقل سطح وظیفه‌ای مورد نیاز برای انجام آن کار است. (‌ارگان، ۱۹۸۸)

ارگان همچنین معتقد است افرادی که دارای رفتار شهروندی مترقی هستند در بدترین شرایط و حتی در حالت بیماری و ناتوانی هم به کار ادامه می‌‌دهند، که این نشاندهنده وظیفه شناسی بالای آنهاست.

دومین بُعد رفتار شهروندی یعنی نوع دوستی به رفتارهای مفید و سودبخشی از قبیل ایجاد صمیمیت، همدلی و دلسوزی میان همکاران اشاره دارد که خواه به شکل مستقیم و یا غیرمستقیم به کارکنانی که دارای مشکلات کاری هستند کمک می‌‌کند. البته برخی از صاحب نظرانِ رفتار شهروندی مانند پودساکف[۲]، ابعاد نوع دوستی و وظیفه شناسی را در یک طبقه قرار می‌دهند و از آنها به عنوان «رفتارهای کمکی» نام می برند.
بعد سوم رفتار شهروندی که فضیلت مدنی نام دارد، شامل رفتارهایی از قبیل حضور در فعالیتهای فوق برنامه و اضافی، آن هم زمانی که این حضور لازم نباشد، حمایت از توسعه و تغییرات ارائه شده توسط مدیران سازمان و تمایل به مطالعه کتاب، مجلات و افزایش اطلاعات عمومی و اهمیت دادن به نصب پوستر و اطلاعیه در سازمان برای آگاهی دیگران، می‌‌شود. براین اساس گراهام معتقد است که یک شهروند سازمانی خوب نه تنها باید از مباحث روز سازمان آگاه باشد بلکه باید درباره آنها اظهار نظر کند و در حل آنها نیز مشارکت فعالانه داشته باشد.( ارگان، ۱۹۸۸)  در زمینه تسهیم دانش نوع دوستی به عنوان محرک تسهیم دانش برای رسیدن به هدف می باشد ( شری ، بکری و عبدارحمان[۳] ، ۲۰۱۵،ص۶۳۸).

مطلب مشابه :  امید از نظر اندیشمندان اسلامی

جوانمردی یا تحمل پذیری چهارمین بُعد رفتار شهروندی است که به شکیبایی در برابر موقعیتهای مطلوب و مساعد، بدون اعتراض، نارضایتی و گلایه‌مندی، اشاره می‌‌کند و آخرین بعد رفتار شهروندی سازمان احترام و تکریم است. این بعد بیان کننده نحوه رفتار افراد با همکاران، سرپرستان و مخاطبان سازمان است. افرادی که در سازمان با احترام و تکریم با دیگران رفتار می‌‌کنند دارای رفتار شهروندی مترقی هستند.

ارگان بعد از برشمردن این ابعاد، یادآوری می‌‌کند که هر پنج بعد رفتار شهروندی ممکن است همزمان ظهور پیدا نکنند، مثلاً افرادی که ما فکر می‌‌کنیم دارای بعد وظیفه شناسی هستند ممکن است همیشه نوع دوست و فداکار نباشند و یا اینکه برخی از این ابعاد، مانندنوع دوستی و وظیفه شناسی تاکتیکی برای تحت فشار قرار دادن مدیران سازمان باشد . یعنی کارکنان سعی می کنند تا با انجام این اعمال بر روند تصمیم‌گیری مدیران سازمان برای ارتقا و یا اعطای پاداش به آنها ، تاثیر گذارند. در این حالت کارکنان سازمان از« سرباز خوب» بودن به « هنر پیشه خوب» برای سازمان تبدیل می‌شوند. ( کاسترو، آرماریو[۴] و رویز[۵]،۲۰۰۴،ص۳۰)

[۱] Bolino

[۲] Podsakoff

[۳] Shaari, Bakri, Abdul Rahman

[۴] Armario

[۵] Ruiz