انواع سازمان

نوع‌شناسی مجموعه‌ای است ازانواع که دارای ویژگیهای مشترک و معینی هستند. اما به اندازه‌ی کافی نیزمتفاوت هستند که از یکدیگرقابل تشخیص باشند. نوع‌شناسی شیوه‌ی توصیف و متمایزکردن تفاوت‌ها بین سازمانها است. برخی روابط  بین متغیرها ممکن است در درون یک سازمان درست بوده اما در سازمان‌های دیگردرست نباشد. (صبوری،١٣٨١، ص ١٣٥)

نوع‌شناسی ازاین لحاظ سودمند است که به تبیین تفاوتها‌ی بین سازمانها کمک می‌نماید. یکی ازمسائل اساسی درساختن نوع‌شناسی سازمان‌ها این است که دراین گونه طبقه‌بندی‌ها ازکدام معیارها باید استفاده کرد؟ برخی ازاین معیارهاعبارتند از: هدفها‌ی سازمان، فعالیتها‌ی اصلی سازمان، وابستگی به سازمان‌های دیگر، منابع اصلی درآمد سازمان، تغییر در فعالیتها‌ی عمده در طول تاریخ سازمان، الگوهای رشد و زوال سازمان. نوع‌شناسی‌ها‌ی سازمان نیزمانند تعریف آن دارای محدودیت‌هایی هستند وهیچ نوع‌شناسی کاملاً جامع و فراگیر نیست. اما نوع‌شناسی ازاین نظرسودمند است که بوسیله آن بتوانیم انبوه سازمانهایی را که وجود دارند طبقه بندی کنیم و وجوه تشابه مهم آنها را که ارزش واقعی نظری بالقوه دارند مشخص کنیم. (صبوری، ١٣٨١، ص ١٣٦)

تحلیلگران سازمانی به ضرورت تفکیک سازمانها از نظر (نوع‌شناسی) پی بردند.همانطور که پرو اعتقاد دارد که نمی‌توان متغیرهای ثابتی را تعیین کرد تا براساس آن چند مدرسه یا چند کارخانه ذوب آهن را با هم مقایسه کرد. مگر اینکه به تکنولوژی مورد کاربرد این مدارس و شرکت‌ها اشاره کرد. اونکته مهمی را یاد آورشد که مبنا یا اساس طبقه‌بندی سازمان‌ها (ویژگی سازمانی) است. (نقل ازهال، ١٣٨١، ص ٦١)

اساس تلاش کسانی که کوشیده‌اند تا سازمانها را برحسب نوع طبقه‌بندی کنند، برپایه شناخت متغیرهایی قراردارد که آنها درصدد برمی‌آمدند پدیده‌ی مورد تحقیق را براساس آن از سایر انواع تفکیک نمایند. از آنجا که سازمان نهادی بسیارپیچیده است، شیوه‌ی طبقه‌بندی باید نشان‌دهنده‌ی این پیچیده‌گی باشد. اگر قرارباشد سازمان‌ها را به صورت کلی طبقه‌بندی کنیم، باید شرایط خارجی، طیف کلی کارها، عملیات، فعالیتها وعملیات متقابل درون سازمانی و ره آوردهای رفتارسازمانی را مورد توجه قراردهیم. (هال، ١٣٨١، ص٦٢)

مطلب مشابه :  مفهوم سازگاری از دیدگاه علمی

بونز و مک کلوی متداول ترین شکلی که در مورد نوع‌شناسی به کار برده‌اند، همان چیزی است که آنرا (انواع) برحسب عقل سلیم نام برده‌اند که براین اساس می‌توان سازمان‌ها را بر دو نوع غیرانتفاعی  و انتفاعی طبقه‌بندی نمود که در برخی از موارد، این شیوه‌ی تفکیک و متمایزساختن سازمان‌ها مفید واقع می‌گردد و در برخی ازموارد نمی‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. شکل دیگری ازتعیین نوع سازمان بر حسب عقل سلیم این است که آنها را برمبنای (بخش) جامعه طبقه بندی کنیم. مثل سازمانهای آموزشی، بهداشت، کشاوزی و… که مانند طبقه‌بندی برحسب انتفاعی و غیرانتفاعی انجام می‌شود. این نوع طبقه‌بندی‌ها نیز نمی‌تواند مسأله‌ای راحل کند بلکه معمولاً کاررا پیچیده‌ترمی‌نماید.

بنابراین، این طبقه بندی‌ها دربرگیرنده‌ی وجوه مشترکی می‌شوند که تقریباً غیرقابل پیش‌بینی است. آنها همچنین روشهای غیرعلمی به حساب می‌آیند. زیرا این نوع طبقه‌بندی با هیچ روش سیستماتیک ارتباط مشخص ندارد. مسأله‌ی مهم دررابطه با طبقه‌بندی برپایه‌ی عقل سلیم این است که درواقع چیزی به نام طبقه‌بندی صورت نمی گیرد. برای مثال: دادن مدرک دانشگاهی توسط  سازمان‌های مختلف (ارتش، دانشگاهها و…) که نمی‌توان آنها را ازیک نوع سازمان دانست. (ها ل، ١٣٨١، ص ٦٣)

این مشکل باعث شده است تا تحلیلگران سازمانی به طبقه بندیهای دیگری روی آورند که نخستین نوع  یا شکل طبقه‌بندی را طبقه بندی آگاهانه یا خاص می‌نامند که در زیر چندین دسته ازآن بیان می‌گردد.

 

– اتزیونی[۱]

ازدیدگاه اتزیونی ٣ پایگاه قدرت وجود دارد. قدرت اجباری (زور)، قدرت مادی (دستمزد و پاداش) و قدرت هنجاری (نمادی ). (نقل ازرضوی، ١٣٨١، ص١٣٩)

اگر این سه نوع قدرت را در نظربگیریم، قدرت اجباری برمنع واجباراستواراست. قدرت مادی به کنترل برمنابع مادی به ویژه از طریق شیوه‌ی توزیع دستمزدها، تخصیص مزایا‌ی جنبی و غیره اشاره دارد و قدرت هنجاری به آنچه که اتزیونی تخصیص و استفاده‌ی ماهرانه از پاداشهای نمادین و سلب آنها از طریق رهبران، استفاده از رسانه‌های همگانی، تخصیص نمادهای احترام و پرستیژ و غیره می‌نامد وابسته است. سه پایگاه قدرتمند باعث می‌شوند که افراد سازگارشوند یا ازخود بیگانه شوند و به صورت ابزار یا وسیله درآیند یا به جنبه‌های معنوی توجه کنند.

مطلب مشابه :  2 میلیون تومان در ماه به صورت 100% تضمینی ( کار می کنیم فریلنسر )

نتیجه توجه به این سه پایگاه قدرتمند باعث می‌شود٩ نوع سازمان بوجود بیاید که اتزیونی سه نوع ازاین انواع نه گانه را فراوانتر از شش نوع دیگری می‌داند. این سه نوع (اجباری – بیگانه، هنجاری – اخلاقی، مادی- حساب‌گرانه) روابط سازگاررا تشکیل می‌دهند. اتزیونی استدلال می‌کند که اثربخشی[۲] سازمان هنگامی که سازگاری بین قدرت و اطاعت وجود دارد می‌تواند به حداکثر برسد.

جدول ٢-١: نوع‌شناسی انواع روابط اطاعت (اتزیونی به نقل از رضوی،١٣٨١، ص ١٣٩)

اخلاقی حسابگرانه بیگانه کننده انواع قدرت
٣ ٢ ١ اجباری
٦ ٥ ٤ مادی
٩ ٨ ٧ هنجاری

اتزیونی معتقد است با استفاده از متغیر اطاعت می‌توان رده‌ها و انواع مختلف را در درون سازمان دسته‌بندی کرد. (نقل ازرضوی، ١٣٨١، ص١٤٣)

 

– مینتزبرگ[۳]

یکی دیگرازتقسیم‌بندی‌های سازمان که به صورت آگاهانه انجام گرفته است، تقسیم‌بندی مینتزبرگ است. این روش چند وجهی است و به صورت عمده براساس راهها یا روش‌هایی قراردارد که سازمان‌ها برنامه‌ریزی می‌شوند تا خود را با شرایطی که مواجه می‌شوند سازگارنمایند.

براین اساس سازمان‌ها به پنج دسته تقسیم می‌شوند:

الف- سازمان‌هایی که دارای ساختارساده می‌باشند: نمونه‌ی آنها یک سازمان تازه تاسیس یا یک بنگاه معاملاتی اتومبیل است. این سازمان‌ها کوچک و در یک محیط پویا قراردارند. این سازمان‌ها از تکنولوژی چندان پیشرفته‌ای استفاده نمی کنند.

ب- سازمانهای بروکراسی ماشینی: سازمان‌های مزبوردارای این ویژگی‌ها هستند: کارهای استاندارد، سازمان بزرگ، محیط با ثبات و کنترل سازمان به دست یک گروه خارجی است. مانند یک شرکت پست، شرکت فولاد و یا یک شرکت هواپیمایی.

ج- بروکراسی حرفه‌ای: دراین سازمان‌ها کارها ازطریق آموزش‌های حرفه‌ای وتخصصی، استاندارد می‌شود. محیط باثبات است و کنترل دردست افراد خارج سازمان نیست. در این سازمانها مهارت و دانش فرد یا گروه، نقش اصلی را ایفا می‌کند واعضای سازمان بایستی دارای تخصص و مهارت بالایی باشند. مانند دانشگاه، موسسه‌ی حقوقی، مرکزپزشکی.

مطلب مشابه :  چرا همه ما به هوش هیجانی نیاز داریم؟

د- سازمانهای شبکه‌ای: سازمانهایی هستند که دارای بخش‌ها وشعبه‌های متعددی می‌باشند. نمونه‌های آن دانشگاههایی هستند که درنقاط مختلف دانشکده‌هایی دارند وهربخش و واحد ساختارویژه‌ای دارد.

س- سازمان‌های ویژه یا موقت: این شکل ازاشکال پیچیده‌ی سازمانی است که نمونه‌ی آن سازمان‌های فضانوردی و آزمایشگاههای تحقیقاتی می‌باشند. محیط پویا وشناخته است وساختاربا توجه به تقاضاها و رویدادها تغییرمی کند وپیوسته خودرا با شرایط وفق می‌دهد. (هال، ١٣٨١، ص٦٩)

طبقه‌بندی سازمان‌ها بر مبنای تئوری وعمل

برخی ازصاحبنظران درصدد برآمدند تا سازمان‌ها را برحسب تئوری  و نوع کاری که انجام میدهند طبقه‌بندی کنند. هاس و هال وجانسون، پاف هیکسان وهنینگر، مک کلوی، ریچ وسنچز، میلرو فریسن و مور و اینرازاین گروه نظریه پردازان هستند.

برای طبقه‌بندی سازمان‌ها برمبنای تئوری وعمل باید به این متغیرهای مهم توجه کرد:

١- اندازه‌ی سازمان: اهمیت اندازه یا بزرگی متغیر درمقایسه با سایرعوامل مشخص می‌شود.

٢- عمومیت: مقصود ازاین متغیر، میزان یا درجه‌ای است که سازمان تحت تاثیرقدرت سیاسی[۴] قرار می‌گیرد وخصوصی بودن سازمان به این امربستگی دارد که سازمان تا چه اندازه تحت قدرت نیروهای اقتصادی قرار می‌گیرد.

٣- غیرانتفاعی وانتفاعی بودن سازمان: اقتصاد دانان براین باورند که سازمانهای غیرانتفاعی رفتاری متفاوت ازسازمانهای انتفاعی دارند. (ازدیدگاه پذیرش خطرورفتارهای ضد اجتماعی) جامعه شناسان به ریشه‌های سیاسی واجتماعی سازمانهای غیرانتفاعی توجه کرده‌اند.

٤- مردم سالاری (دموکراسی): درسازمان مردم سالارکنترل دردست اعضاء است.

٥- میزان قدرت بازاریا حاکمیت محیط: که سازمان را دربرمی گیرد. (هال، ١٣٨١، ص

[۱]– Etzioni

[۲]– Effectiveness

[۳]– H.  Mintzberg

[۴]– Political  power