راه­های ارتقاء تاب آوری

تاب آوري به زبان خيلي ساده يعني اينکه فرد در يک محيط پر از آسيب زندگي کند اما از بيشتر آن­ها سربلند و سالم بيرون بيايد. اما منظور اين نيست که تاب آوري فقط مربوط به دوره کودکي است. هر کسي در طول زندگي اش ـ حتي تا سالمندي ـ مي­تواند تاب آوري را از تجربه­هايش بياموزد و حتي میزان تاب آوري­اش بالا و پايين برود. به طور کلی می­توان براساس ويژگي افراد تاب آور، راهکارهای رسيدن به آن را ارائه داد ( نیایش، ۱۳۹۰):

 

۲-۳-۷-۱ مهارت در حل مساله

تاب آورها ذهنيتي تحليلي ـ انتقادي نسبت به توانايي­هاي خودشان و شرايط موجود دارند، در مقابل شرايط مختلف انعطاف­ پذيرند و تخيل شگفت انگيزي درباره راه حل­هايي که احتمالي به ذهنشان مي­رسد، دارند. جهت پرورش اين مهارت کافي است که ذهن خود را مرتب کرد و يک الگوي منظم را براي همه مشکلات در نظر داشته گرفت. اين الگو ۵ مرحله­اي است:

الف- تعريف دقيق مشکل يا مشکلات: يعني اينکه دقيقاً بدانيد مشکلات فعلي شما چه چيزهايي هستند و بتوانيد هر کدام رادر يک سطر توضيح دهيد.

ب- اولويت­بندي مشکلات: اينکه بدانيد کدام مشکلات مهم­تر يا فوري­تر هستند و بايد تا دير نشده فکري به حالش بکنيد و کدام مشکل­ها مزمن­تر يا بي اهميت­تر هستند. براي امتحان مي­توانيد فعلاً مهم­ترين مشکل را در نظر داشته باشيد.

ج- بارش فکري براي حل مشکل: يعني بنشينيد و فکر کنيد و هر راه حلي رابه ذهنتان مي­رسد يادداشت کنيد. از احمقانه­ترين و خنده­دارترين گرفته تا معقول­ترين راه حل­ها، همه را فهرست کنيد.

د- اولويت­بندي راه حل­ها: يعني بنشينيد به راه حل­هايي که داريد امتياز مثبت و منفي بدهيد وآن­ها را براساس بيشترين نمره­اي که مي­گيرند، اولويت­بندي کنيد.

ه- اجراي راه حل­ها و بازبيني: حالا وقت عمل است. راه حلي که بيشترين نمره را گرفته عملاً قابل اجرا است.

مطلب مشابه :  تعریف اثربخشی سازمانی

 

۲-۳-۷-۲ کفايت اجتماعي

کساني که تاب آوري بالايي دارند مهارت­هاي ارتباط با ديگران را خيلي خوب بلدند. آن­ها مي­توانند در شرايط سخت هم شوخ­طبعي خودشان را حفظ کنند، مي­توانند با ديگران صميمي شوند و در مواقع بحراني از حمايت اجتماعي ديگران بهره ببرند؛ ضمن اينکه اين گونه آدم­ها مي­توانند سنگ صبور خوبي باشند. کفايت اجتماعي تمام مهارت­هايي را که يک طوري به ارتباط داشتن با ديگران ربط داشته باشد در بر­مي­گيرد.

الف. شوخ طبع باشيد: البته تاب آورها حتماً مي­دانند که همه سبک­هاي شوخ طبعي مشکل را حل نمي­کنند. شوخ طبعي پر­خاشگرانه و خود شکنانه اوضاع را بدتر مي­کند و شوخ طبعي خودار زنده­ساز (حفظ روحيه در مقابل مشکلات با نگاه شوخ طبعانه) و پيوند دهنده است که بايد آن را پرورش داد.

ب. خوب گوش دهيد: فردي که فعالانه گوش مي­دهد انگيزه گوش دادن دارد يعني مايل است حرف­هاي ديگران را گوش دهد به حرف­هاي ديگران توجه مي­کند و با تمام وجود به آن­ها گوش مي­دهد. همدلي مي کند؛ يعني دوست دارد دقيقاً بداند طرف مقابل چه احساسي دارد تا در احساسش شريک شود و انعطاف پذير است؛ يعني مي­داند در مقابل افراد متفاوت و در موقعيت­هاي مختلف چطور برخورد کند.

ج. ازحمايت اجتماعي استفاده کنيد: تاب آورها از دوستان و آشنايانشان موقع رو به رو شدن با مشکلات استفاده مي­کنند. شما هم اگر بخواهيد مثل آن­ها باشيد بايد خودخواهي­تان را کنار بگذاريد و کمک بخواهيد.

 

۲-۳-۷-۳ نگاه رو به آينده

تاب آورها اسير گذشته خودشان نيستند. آن­ها نگاه مثبتي به آينده دارند. آن­ها خوش بينند، براي آينده­شان هدف و برنامه دارند و زندگي برايشان معنا داراست. آن­ها براي رسيدن به اين آينده در بيشتر موارد هم انگيزه دارند و هم انرژي. در نتيجه اين ويژگي­ها سير زندگي آدم­هاي تاب آور صعودي است نه نزولي. آن­ها اهل پسرفت نيستند و اگر باشند بعد از پسرفت­هاي احتمالي پيشرفت­هاي سريع­تري دارند. براي پرورش دادن آينده­گرايي بايد چندين مهارت در فرد پرورش یابد. از جمله این مهارت­ها که باید در فرد پرورش یابد می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

مطلب مشابه :  تمثيل و روان درماني و تاثیر آن بر کیفیت زندگی

الف. هدف را دقیق انتخاب کردن. هدف­هاي دقیق؛ هدف­هاي کوچک، کوتاه مدت، دقيق، واقع­گرايانه و در عين حال چالش برانگيزند.

ب. بامعنا بودن: تأملات فلسفي داشتن و یافتن معناي زندگي.

ج. با انگيزه بودن: هر علتی که سبب ایجاد بی­انگیزگی در فرد می­شود را باید شناسایی نموده و آن را از بین برد.

 

۲-۳-۷-۴ نقش والدین

والدین می­توانند کفه ترازو را از سمت خطر به سوی تاب آوری سنگین کنند. چنین والدینی در واقع افراد خردمند و قابل اعتمادی هستند که سه دسته از عوامل محافظتی را به کار می­برند:

الف) روابط مهربانانه شامل: حمایت عاشقانه و بی­چشم داشت از نوجوان، احترام، دل سوزی

ب) انتظارات بالا شامل: باور داشتن به تاب آوری ذاتی فرزندان و ظرفیت خود اصلاح­گری او، به چالش کشاندن فرزندان، همراه با حمایتگری، ارائه راهنمایی ساختار یافته، همراه با آزادی لازم برای خطرپذیری، تمرکز بر توانمندی­های فرزندان

ج) فرصت­هایی برای مشارکت شامل: فراهم سازی فرایندهای متعامل گروهی، فراهم سازی تفکر انتقادی، گفتگو و بازخورد، مسئولیت پذیری، دعوت از فرزندان برای آفرینش و تدوین مقررات منزل، روش مطالعه، مشارکت فرزندان (نه کنترل آنان) در طراحی و اجرای بر نامه­های خانوادگی، تجربه تسلط و چیرگی (افزایش احساس خودکارآمدی)، فرصت ابراز و بیان خلاقانه، فراهم سازی فرصت­هایی برای یاری رساندن به دیگران.

 

۲-۳-۸ راهکارهای عملی برای افزایش تاب آوری

با توجه به تاکید متخصصان برآموختنی بودن مهارت­های گوناگون تاب آوری (ونیا[۱]، ۲۰۰۳؛ استرنبرگ، ۱۹۹۴) می­توان با آموزش این مهارت­ها به افراد، سطح سلامت روانی و هیجانی آنان را افزایش داد و از این رو احساس رضایتمندی از زندگی را در آن­ها بالا برد؛ توجه به نکات زیر جهت افزایش تاب آوری کمک کننده است:

مطلب مشابه :  رابطه چند ویژگی با منبع کنترل

۱ –  به باور استرنبرگ و بری[۲] (۱۹۹۴) با آموزش مهارت­هایی همانند مهارت­های ارتباطی، مهارت­های مقابله­ای، جرأت­آموزی و ابراز خود می­توان تاب آوری و به دنبال آن سطح سلامت افراد را افزایش داد.

۲ –  هرچه محیط خانواده بیشتر شرایط گفت و گوی راحت را درباره طیف وسیعی از موضوعات برای افراد خود فراهم آورد و برای در میان گذاشتن افکار و احساسات اعضای خانواده وقت بگذارد و اعضا را به هم­فکری تشویق کند، احتمال این که فرزندان آن­ها در بزرگسالی در مواجهه با عوامل استرس­زا « مثل مرگ والدین، وسوسه در برابر مصرف مواد مخدر، حوادث، تغییر محل و …»، مقاومت کنند و درگیر رفتارهای آسیب­زا نشوند، بیشتر است و چون تاب آوری همچنان که گفته شد از شاخصه­های سلامت روان است، باید بر این ارتباط آزاد و تعامل باز سرمایه­گذاری کرد تا کودکانی با بهزیستی روانی بالا را تربیت کرد.

۳ – با بهبود کیفیت دوستی، میزان تاب آوری افراد بالا می رود. ارتباط میان کیفیت دوستی و تاب آوری بر این نکته تاکید دارد که خانواده ها و مسؤلین باید به نقش حمایتی دوستی در دوره نوجوانی توجه بیشتری داشته باشند. ایجاد فرصت­های مناسب برای توسعه دوستی می­تواند میزان تاب آوری و در نتیجه سازگاری نوجوانان را افزایش دهد.

و بالاخره، با توجه به تاثیر قابل توجهی که هوش هیجانی افراد، بر میزان تاب آوری آن­ها دارد و با توجه به اینکه هوش هیجانی قابل یادگیری است، با آموزش شناخت و نحوه ارتقاء مولفه­های هوش هیجانی به افراد، می­توان میزان تاب آوری آن­ها را، در مقابل شرایط خطرآمیز و دشوار، بالا برد.

 

[۱] – Venia

[۲] – Beri & Steanberg