گونه ديگردسته­بندي هايا سنجشهاي آموزشي با توجه به زمان و هدف استفاده از آنهاست.

سيف(۱۳۸۶) اين دسته از ارزشيابي­ها را به چهار دسته ارزشيابي آغازين، ارزشيابي تكويني، ارزشيابي تشخيصي،  و ارزشيابي تراكمي تقسيم مي كند:

۱۲-۴-۹-۱- ارزشيابي آغازين[۱] :

نخستين اقدام معلم از بابت ارزشيابي دانش­آموزان است و معمولا به دو منظور يعني براي پاسخ دادن به دو پرسش زير مورد استفاده قرار مي­گيرد.

۱- آيايادگيرندگان از قبل بر دانشها و مهارتهاي پيش نياز درس تازه تسلط كسب كرده اند ؟

۲- يادگيرندگان چه مقدار از هدفها و محتواي درس تازه را قبلا ياد گرفته اند؟

در مورد سوال، سنجش آغازين به منظور اندازه­گيري ­رفتارهاي­ ورودي يا مهارتها و دانشهاي پيش نيازيادگيري درس تازه به كار مي­رود. از طريق سنجش رفتار ورودي معلوم مي­شود كه يادگيرندگان براي يادگيري هدفها و محتواي درس تازه آمادگيهاي لازم را قبلا كسب كرده انديا نه.

در مورد سوال۲، به جاي آزمون رفتارهاي ورودي؛ از آزمون جايابي(آزمون پايه گزيني) استفاده مي شود. آزمون جايابي يا پايه گزيني كه به آن پيش آزمون نيز گفته مي شود عمدتا همان آزمون نهايي شامل هدفهاي يادگيري يا هدفهاي آموزشي درس يا ترجيحا فوم موازي آن است.هدف از اجراي اين آزمون تعيين ميزان اطلاعات يادگيرندگان از مطالبي است كه قرار است به آنان آموزش داده شود. (سيف،۱۳۸۶).

۲-۴-۹-۲- ارزشيابي تكويني(مرحله اي)[۲]

هدف از ارزشيابي تكويني آگاهي يافتن از ميزان و نحوه يادگيري دانش­آموزان و دانشجويان براي تعيين نقاط قوت و ضعف يادگيري آنان و نيز تشخيص مشكلات روش آموزشي معلم است. اين ارزشيابي در طول دوره آموزشي يعني زماني­ كه فعاليت آموزشي معلم نيز در جريان است و يادگيري دانش­آموزان در حال تكوين يا شكل­گيري است انجام مي شود. به همين دليل به آن نام ارزشيابي تكويني داده اند.

بنابراين، معلم با استفاده از ارزشيابي تكويني مي­تواند در زماني كه هنوز يادگيري در جريان است و امكان رفع مشكلات يادگيري دانش­آموزان و بر طرف­كردن نواقص روش آموزشي خود او ميسر است به انجام چنين كاري اقدام كند.

در ارزشيابي تكويني، در پايان هر واحد درسي، يك آزمون دقيق و مختصركه حاوي هدفهاي آموزشي آن واحد است اجرامي شود و براساس نتايج حاصل معلوم مي­گردد كه يادگيرندگان كدام يك از هدفهاي آموزشي را ياد گرفته و در يادگيري كدام يك از هدفهاي آموزشي ناموفق مانده­اند؛ تا معلم پيش از پرداختن به واحد درسي بعدي به ­رفع نواقص يادگيري دانش­آموزان بپردازد. ضمنا معلم با مراجعه به نتايج اين آزمونها مشكلات روش آموزشي خود نيز مطلع مي­شود و پيش از آغاز آموزش واحد بعدي به رفع آن مشكلات اقدام مي­كند.

مطلب مشابه :  نمونه تجارب برتر معلمان - کاملترین نمونه های رایگان سالتحصیلی 97-98

براي بهره­گيري ­كامل از نتايج ارزشيابي تكويني، بيان هدفهاي­ آموزشي به صورت دقيق و رفتاري ضروري است. براي اينكه معلم بتواند در جريان يادگيري توفيق دانش­آموزان در رسيدن به هدفهاي مشخص واحدهاي متوالي درس را ارزشيابي كند، بايد آن هدفها را به طور دقيق بيان نمايد تا در موقع  برخورد دانش آموزان با مشكل، به سادگي مشكل را تشخيص دهد و به رفع آن بكوشد.

بلوم ­و همكاران او در رابطه با استفاده از ارزشيابي­ تكويني ­در كلاسهاي درسي معمولي مراحل­ زير را پيشنهاد كرده اند:

۱- موضوع يا محتواي درس را به واحدهاي كوچك درسي كه آموزش هر يك از آنه ابه يكي دو هفته وقت بيشتر نياز نداشته باشد تقسيم كنيد.

۲- بازده­هاي­يادگيري­ هر يك از واحدهاي درسي را برحسب­ انواع هدفهاي­ آموزشي(دانستن،فهميدن،كار بستن…) تعريف كنيد.

۳- به تهيه و اجراي آزمونهاي تكويني مختصر در پايان هر واحد درسي اقدام كنيد، و تعيين نماييد كه دانش آموزان در هر واحد درسي به چه حدي از تسلط رسيده اند.

۴- نتايج آزمونهاي تكويني را تحليل كنيد تا مشكلات يادگيري هر يك از دانش­آموزان را تشخيص دهيد.

۵- براي ­رفع مشكلات يادگيري دانش­آموزان؛ آنان ­را به خواندن مطالب مشخص ­كه در آن با مشكل مواجه شده اندو همچنين به استفاده از امكانات مختلف(كمك معلمان، آموزش برنامه اي، وسايل كمك آموزشي وجزاينها) هدايت كنيد.

۶- ازنتايج ارزشيابي تكويني براي بهبود شرايط و روشهاي آموزشي استفاده كنيد.

در ارزشيابي­تكويني؛ آزمونهايي­كه مورد استفاده قرار مي­گيرند مختصرند و به يك موضوع معين و يك يا چند هدف دقيق آموزشي منحصر مي­شوند .

ازآنجاكه­نتايج ارزشيابي تكويني به ­طور عمده براي وارسي پيشرفت يادگيرندگان­ و تعيين نواقص ­روش آموزشي معلم به كار مي­روند، بهتر است از آنها به منظور نمره گذاري استفاده نشود. با اينحال، در شرايط بخصوص مي­توان از نمره هاي اين آزمونها در ارزشيابي نهايي از كار دانش­آموزان و اثربخشي طرح آموزشي معلم استفاده  كرد.

مطلب مشابه :  خرید عینک لیزر صنعتی، پزشکی و تحقیقاتی

لازم به يادآوري است كه ­آزمونهاي مورد استفاده در ارزشيابي تكويني­آزمونهاي ملاكي يا وابسته به ملاك مطلق هستند، زيرا اين ­آزمونها براي اندازه­گيري هدفهاي ­دقيق آموزشي از پيش تعيين­شده كه همان هدفهاي واحد درسي يا واحد آموزشي­ هستند تدوين ­مي­شوند. در ارزشيابي ­تكويني هدف ­تعيين ميزان توفيق يادگيرنده در رسيدن به تك تك هدفهاي واحد درسي است و هيچ گونه مقايسه ميان افراد مختلف مورد نظر نيست .(سيف، ۱۳۸۶)

۲-۴-۹-۳- ارزشيابي تشخيصي(اوليه)[۳]

نوع ديگر ارزشيابي كه مي­توان آن را گونه­اي از ارزشيابي تكويني به حساب آورد ارزشيابي تشخيصي نام دارد. علت اين­ نام­گذاري ­آن است كه اين ارزشيابي با هدف تشخيص مشكلات يادگيري دانش­آموزان در موضوعات مختلف درسي به كا رمي رود.

ارزشيابي­ تشخيصي كه معمولا در جريان آموزش انجام مي­گيرد، علاوه بر تشخيص دادن مشكلات يادگيري دانش آموزان، بايد بتواند روشهاي مناسب رفع مشكلات را نيز به معلمان نشان دهد.گفتن اينكه يك دانش آموز بخصوص­ در آزمون درس رياضي ضعيف ­است، مشكل­گشانيست. معلم ­درس رياضي اين دانش­آموز به اطلاعات بيشتري نياز دارد. دانش آموز در چه نوع سوالهايي با اشكال مواجه شده است؟ آيا اين سوالها يك الگوي خاص را نشان مي­دهند؟ آيا اين دانش­آموز بيشتر در سوالهاي ­مربوط ­به جمع مشكل دارد يا تفريق؟ آيا در عمل انتقال با مشكل مواجه مي شود يا گرفتاري او در جاي ديگري است.؟

آزمونهاي مورد استفاده در ارزشيابي تشخيصي به طور عمده آزمونهاي ملاكي يا وابسته به ملاك مطلق هستند؛ زيرا در اين ارزشيابي هدف تشخيص مشكلات يادگيرندگان در يادگيري هدفهاي دقيق آموزشي است. علاوه بر آن؛ از آزمونهاي تشخيصي استاندارد شده تجاري نيز كه آزمونهاي وابسته به هنجار هستند مي­توان استفاده كرد. در استفاده از نتايج اين­ آزمونها؛ عملكرد دانش­آموز در هر يك از آزمونهاي اختصاصي با عملكرد نوعي ­گروه هنجار مقايسه مي­شود. با اين­حال، براي تشخيص ­مشكلات يادگيري دانش آموزان، آزمونهاي ­تشخيصي وابسته به ملاك كارسازتر از آزمونهاي تشخيصي وابسته به ­هنجار هستند زيرا نتايج آزمونهاي تشخيصي “بايد نشان ­دهند كه­ دانش آموزان چه­ مي­دانند نه اينكه ­در مقايسه ­با دانش­آموزان ديگر چه ­وضعي دارند”.(سيف، ۱۳۸۶ )

در رابطه با استفاده از ارزشيابي تشخيصي مي­گويد اين نوع ارزشيابي زماني به كار مي­رود كه ارزشيابي تكويني نمي­تواند همه سوالهاي مربوط به مشكلات دانش­آموزان را در رابطه با برخي از هدفهاي ­آموزشي جواب دهد . براي نمونه سوالهايي از اين قبيل : چرا جمشيد درخواندن بعضي حرفها را اشتباهي تشخيص مي­دهد؟ چرا احمد نميتواند اعداد دو رقمي را برهم تقسيم كند؟ “ارزشيابي تشخيصي به دنبال علتهاي زيربنايي مشكلات يادگيري مي­گردد تا يك نقشه مشخص براي اقدامات اصلاحي تدارك ببيند .ارزشيابي تشخيصي به ابزارهاي تشخيصي خاص و فنون مشاهده  نياز دارد.(دمبو،۱۹۹۴،به نقل ازسيف ،۱۳۸۶)

مطلب مشابه :  سیر تحول برنامه های درسی آموزش علوم در جهان :

آزمونهاي مورد استفاده در ارزشيابي تشخيصي به توسط افراد متخصص اجرا مي­شوند. غالب اين آزمونها به صورت انفرادي با دانش­آموزان مورد استفاده قرار مي­گيرند و هدف آنها تشخيص مشكلات دانش­آموزان در زمينه هاي گوناگون است. از جمله مي­توان مشكلات رياضيات، خواندن، تشخيص صداهاي مختلف، يادآوري كلمات و جملات، جداسازي شكل از زمينه، بيان روابط، هماهنگي ­چشم و دست، دادن توضيحات شفاهي، تركيب كردن كلمات و ساختن جملات را نام  برد.(وولفولك،۱۹۹۵،به نقل از سيف،۱۳۸۶)

۲-۴-۹- ۴- ارزشيابي تراكمي [۴]

در ارزشيابي تراكمي تمامي آموخته­هاي دانش­آموزان در طول يك دوره آموزشي تعيين مي­شوند و هدف آن ثمره دادن به دانش­آموزان و قضاوت درباره اثربخشي كارمعلم و برنامه درسي يا مقايسه برنامه هاي مختلف درسي با يكديگر است. از آنجا به اين نوع ارزشيابي تراكمي مي­گويند كه به وسيله آن مي­توان يادگيريهاي متراكم دانش آموزان را در طول يك  دوره آموزشي اندازه گيري كرد. اين نوع ارزشيابي معمولا در پايان دوره آموزشي به عمل مي­آيد و به همين سبب به آن ارزشيابي پاياني نيز مي­گويند. با اين حال، مي­توان از آن به دفعات بيشتر نيز در طول دوره آموزشي استفاده كرد. آزمونهايي كه در ارزشيابي تراكمي مورد استفاده قرار مي­گيرند، بسيار جامع و مفصل اند. اين آزمونها نمونه كاملي از محتواي درس و هدفهاي آموزشي را در بر مي­گيرند.

هدف از ارزشيابي تراكمي هم نمره دادن­ و اتخاذ تصميمهاي مختلف(ارتقاي دانش­آموزان به كلاسهاي بالاتر، دادن امتيازهاي تحصيلي،اعزام به دوره­هاي عالي­تر تجصيلي، اعطاي بورس تحصيلي،وغيره) و هم تعيين اثر بخشي كار معلم­ و ميزان توفيق او در پياده كردن مراحل مختلف طرح­آموزشي است. بنابراين، آزمونهاي مورد استفاده در ارزشيابي تراكمي هم­ آزمونهاي هنجاري يا وابسته به ملاك نسبي هستند و هم آزمونهاي ملاكي يا وابسته به ملاك مطلق.(سيف ،۱۳۸۶)

[۱] per assessment

[۲] Formative  evaluation

[۳] Diagnostic evaluation

[۴] norrative evaluation