به خارج کشور می باشد (نساجی زواره،۱۳۸۰ ؛ صالح و مختاری ۱۳۸۶).

۳-۳-۲ اثرات خشکسالی بر حسب منبع آسیب پذیر
۱-۳-۳-۲ اثر خشکسالی بر کشاورزی
طبيعتأ كشاورزي اولين بخش اقتصادي است كه تحت تأثير خشكسالی قرار مي گيرد (تقی زاده،۱۳۸۸). خشکسالی از راه های مختلف برکشاورزی اثرات زیان بخشی را وارد می آورد که از جمله می توان به کمبود بارندگی برای زراعت های دیمی، کمبود آب آبیاری، افزایش آفات گیاهی، زیاد شدن نسبی علف های هرز در مزارع و عدم امکان استفاده کافی از کود شیمیایی، اشاره نمود. نتیجه پدیده های فوق در نهایت منجر به کاهش محصول، کیفیت پایین تولیدات و وخیم شدن اوضاع کشاورزی و وضعیت کشاورزان و در نهایت کاهش درآمد ملی و درآمد کشاورزی می گردد (یزدانی و حق شنو،۱۳۸۶).
خشكسالي مي تواند آثار اقتصادی- اجتماعي را در بخش كشاورزي و روستا كه كانون توليد هستند، به همراه داشته باشد. يكي از مهم ترين آثار خشكسالي بر بخش كشاورزي، كاهش عملكرد محصولات كشاورزي و در پي آن، كاهش توليد است. بنابراين، خشكسالي، نه تنها بر اقتصاد خانوارهاي روستايي تأثير مي گذارد، بلكه آثار اجتماعي جدي مانند مهاجرت و ايجاد پديده ي حاشيه نشيني را به همراه دارد(جعفری و همکاران،۱۳۹۲).
خشکسالی را می توان به عنوان بخشی از محیط کشاورزان ایرانی به شمار آورد. خشکسالی پیچیده ترین مخاطره طبیعی است و کشاورزان بیش از همه تحت تاثیر آن قرار می گیرند (خشنودی فر و همکاران،۲۰۱۲).

۲-۳-۳-۲ اثر خشکسالی بر منابع آب
مهمترین اثر خشکسالی، بر منابع آب است. با کم شدن بارندگی یا فقدان آن برای یک مدت طولانی در سال(خشکسالی)، مراتع، جنگل ها، مزارع و باغ هایی که منابع آبی آن ها ریزش های جوّی است و نیز خاک و دیگر منابع طبیعی به طور مستقیم زیان می بینند. چون منابع آب های سطحی و زیرزمینی از طریق بارش تأمین می شود، بنابراین فعالیت ها و تأسیسات وابسته به آنها، چه شهری و چه روستایی و چه صنعتی تحت تأثیر قرار گرفته و خسارت خواهند دید (یزدانی و حق شنو،۱۳۸۸). تاثير خشكسالي بر منابع آب سطحي كه سريعأ تحت تأثير كاهش نزولات جوي قرار مي گيرد بسيار شديد است ولی تأثير آن بر منابع آب زيرزميني کم عمق، متوسط و بر منابع آب زيرزميني عمیق بسیار کم است. همچنین خشكسالي بر تأمين و تقاضاي آب اثرات تشديد كننده به جا مي گذارد و بر کیفیت آب نیز تأثیرات قابل توجه داشته و ممکن است سبب افت کیفیت آب شود(سپاس خواه،۱۳۸۸).

۳-۳-۳-۲ اثر خشکسالی بر جوامع انسانی
خشکسالی علاوه بر اثرات مخرب بر اقتصاد، تا حدی نیز بر مسائل اجتماعی تاثیر گذار است. از جمله مهمترین این عوامل، شامل موارد ذیل می باشد:
با بروز خشکسالی و به ویژه ادامه آن، از یک طرف موادغذایی مورد نیاز جمعیت با فرهنگ شهرنشینی پرمصرف در کشور کاهش می یابد و از سوی دیگر، مسئله واردات و وابستگی به خارج که بدترین نوع وابستگی است، مطرح می گردد.
روستاییان یعنی تولیدکنندگان، با مهاجرت خود به شهرها، به مصرف کننده ها تبدیل می شوند، در حالی که منابع تولید (آب و خاک) آنها در محل بدون استفاده می مانند یا درست از آن ها بهره برداری نمی شود و از طرف دیگر اشتغال در شهرها دچار مشکل می شود.
به طور کلی، مهمترین اثرات خشکسالی شامل؛ کاهش سرمایه از طریق کاهش درآمد جهانگردی، افزایش فقر و تشدید بیکاری به علت کاهش مشاغل و دارایی ها و افزایش بدهی و ریسک اعتباری برای مؤسسات مالی و در نتیجه افزایش وام های مالی می باشد (یزدانی و حق شنو،۱۳۸۸).
اشتغال به عنوان يكي از اجزاء اصلي حيات يك جامعه تحت تأثير خشكسالي قرار مي گيرد، در رابطه با جوامع كشاورزي، در اثر خشكسالي ديگر زمين پاسخگوي اشتغال روستائيان نخواهد بود. به همين لحاظ ابتدا با يك جريان بيكاري در بخش كشاورزي روبرو مي شويم كه به تدريج به ديگر بخش هاي اشتغال روستايي(دامپروري، صنعت و خدمات) سرايت مي كند. بيكاري در اثر خشكسالي باعث فقر روستايي و نهايتاً منجر به مهاجرت هاي روستا – شهري مي گردد(لهسایی زاده،۱۳۸۸)

مطلب مشابه :  پایان نامه با کلمات کلیدیطلاق، .م، نمايد.

شکل ۳-۲ تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم مخاطرات طبیعی بر جامعه (افتخاری و همکاران،۱۳۸۸، ۳۱)

۴-۲ روند خشکسالی در ایران و جهان
۱-۴-۲ خشکسالی در ایران
پدیده خشکسالی در کشور ما پدیده نو و ناشناخته ای نیست. موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی کشور ما به گونه ای است که شاهد خشکسالی های زیادی بوده ایم. گرچه شدت آن در زمان های مختلف متفاوت بوده است (یزدانی و حق شنو،۱۳۸۸). در طول دهه گذشته، ایران بیشترین خشکسالی طولانی، گسترده و شدید خود را در بیش از ۳۰ سال تجربه کرده است و بسیاری از خانواده های کشاورزان و جوامع روستایی در سراسر بخش های مرکزی، شرق و جنوب ایران را تحت تاثیر قرار داده است(خشنودی فر و همکاران،۲۰۱۲).
در رابطه با بحران آب در ايران، آمارهاي فائو حكايت از آن دارد كه در حدود ۵۰ سال پيش سرانه آب در دسترس حدود ۷۰۰۰ متر مكعب در سال بوده است و امروزه اين سرانه به۱۹۱۰ متر مكعب در سال كاهش يافته است . اين در حالي است كه ۵۰ سال پيش، جمعيت ايران ۱۹ ميليون نفر بوده و امروزه در حدود ۶۸ ميليون نفر مي باشد. پيش بيني مي شود كه با ادامه روند موجود، سرانه آب در دسترس در ايران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۴۰۰ متر مكعب در سال تنزل خواهد يافت(FAO,2006).

شکل ۳-۲ درصد افراد زیان دیده بر اثر بلایای طبیعی در خاورمیانه در سال های ۲۰۰۸-۱۹۷۸ (حیاتی،۱۳۸۸،۱۱۶)

متأسفانه كشور ايران از نظر اقليمي درزمره كشورهاي خشك دنياست كه درمعرض خشكسالي هاي متعدد
و شديد قرار دارد. ايران جزء ۶كشوراول دنيا و ۴ كشور اول آسيا به لحاظ وقوع بلاياي طبيعي است وبيش از ۸۰ درصد بحران هاي ايران زلزله ،سيل و خشكسالي مي باشد . شدت و بزرگي خشكسالي هاي اخير بنابر آمار اعلام شده دراستان هاي كرمان، فارس، خراسان و سيستان و بلوچستان بيشتر از ساير استان هاي كشور مي-باشد(تقی زاده و همکاران،۱۳۸۸).
۲-۴-۲ خشکسالی در جهان
خشكسالي بعنوان يك پديده پيچيده، نسبت به ساير بلاياي طبيعي، در قرن گذشته بيشترين تلفات را از بشر گرفته است .قاره آسيا و آفريقا بيشترين سهم را از اين تلفات داشته اند. در۳۰ سال گذشته مردم ساكن در كشورهاي خاورميانه، بيشترين ضرر را در مقايسه با ساير بلاياي طبيعي، از خشكسالي متحمل شده اند. آمارها حاكي از آن است كه از سال ۱۹۷۹تا سال ۲۰۰۸ ميلادي حداقل ۷۷ميليون از ساكنين در منطقه خاورميانه بواسطه خشكسالي متضرر شده اند. همچنین خشكسالي بين سالهاي ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۱ ميلادي بدترين خشكسالي در پنجاه سال گذشته در خاورميانه بوده است و براساس آمارها در سال ۱۹۹۹ حدود ۳۷ ميليون نفر در ايران و حدود ۳ ميليون نفر در مراكش، سوريه، پاكستان و اردن در آن خشكسالي متضرر گرديده اند. در سال ۲۰۰۰ اين رقم به ۵۰ ميليون نفر از مراكش تا تاجيكستان رسيده است كه البته عمده آن در ايران بوده است . در بين اين سالها ايران۲/۴ ميليارد دلار زیان دیده است(حیاتی،۱۳۸۸).

مطلب مشابه :  منابع پایان نامه ارشد با موضوعگروه کنترل

شکل ۵-۲ درصد افراد زیان دیده بر اثر خشکسالی در جهان در سال های۲۰۰۴-۱۹۰۰(حیاتی،۱۳۸۸،۱۱۵)

وقوع خشكسالي هاي بزرگ وزيانبار دركشورهائي چون استراليا، آمريكا، چين و برخي كشورهاي اروپایي نیز باعث خسارات بسیار زیادی در این کشورها شده است(تقی زاده و همکاران،۱۳۸۸). نمونه هایی از شدیدترین خشکسالی های قرن بیستم در کشورهای مختلف عبارت بوده اند از: خشکسالی چین در سال ۱۹۰۷، اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۲، هند در سال ۱۹۶۷ و آفریقا در سال ۱۹۷۵، این خشکسالی ها موجب مرگ میلیون ها نفر و قرار دادن عده بسیار زیادی از مردم در آستانه گرسنگی شدید شد (پورطاهری و همکاران،۱۳۹۲).

۵-۲ مدیریت خشکسالی
خشکسالی پدیده ای است که در هر منطقه و کشوری، چه دارای آب و هوای خشک باشد و چه مرطوب، اتفاق می افتد و با خشکی و کم آبی متفاوت است. با این وجود، خشکسالی شرایط خشکی (آب و هوا) و مسئله کم آبی را، حادتر خواهد کرد (یزدانی و حق شنو، ۱۳۸۶). خشكسالي نه تنها بر اقتصاد خانوارهاي روستايي تأثير مي-گذارد، بلكه آثار اجتماعي جدي مانند مهاجرت و ايجاد پديده ي حاشيه نشيني را به همراه دارد (جعفری و همکاران، ۱۳۹۱). اعمال مدیریت در خشکسالی گامی مهم و مؤثر در کاهش میزان خسارت های جانی و مالی این پدیده و مهار برخی از پیامدهای آن به شمار می آید(پورطاهری و همکاران، ۱۳۹۲).
صرف نظر از نوع مدیریت خشکسالی اعمال شده(زراعی، آبی، دامی و معیشتی)، استراتژی های مورد استفاده توسط کشاورزان را می توان به دو دسته استراتژی های کم هزینه و پرهزینه تقسیم نمود. افزایش طول دوره آبیاری، کاشت گونه های مقاوم به خشکی و کاهش سطح زیر کشت در زمره استراتژی های کم هزینه مدیریت خشکسالی قرار دارند. در حالی که احداث چاه کشاورزی، کف شکنی و ته شکنی چاه آب و بهبود سیستم انتقال آب از جمله استراتژی های پرهزینه می باشند که می توانند در شرایط خشکسالی اقتصاد خانوار ها را با بحران مواجه ساخته و آنان را بیش از پیش آسیب پذیر نمایند(کشاورز و همکاران،۱۳۸۹).
دو نوع مدیریت براي مقابله و کاهش خسارات بلایاي طبیعی تحت عنوان مدیریت ریسک و مدیریت بحران وجود دارد (عسکریزاده و همکاران، ۱۳۸۹). مدیریت خشکسالی در بیشتر نقاط جهان با پیشرفت چندانی همراه نبوده است. تاکنون به هنگام مواجهه با پدیده خشکسالی عمدتأ به واکنش سنتی پرداخته شده و مدیریت بحران در پاسخ به سوانح تا حدودی مورد توجه قرار گرفته است(پورطاهری و همکاران،۸،۱۳۹۲). مروری بر تجارب حاصل از تلاش های مدیریتی، نشان می دهد که رهیافت واکنشی مدیریت بحران، به میزان قابل توجهی غیر اثر بخش می باشد (کرمی،۱۳۸۸). آنچه امروزه در مدیریت خشکسالی به منظور به حداقل رساندن اثرات سوء خشکسالی مدنظر است، انتقال مدیریت بحران به مدیریت ریسک به عنوان امری اجتناب ناپذیر می باشد(امیرخانی و همکاران،۱۳۹۱).

مطلب مشابه :  پایان نامه دربارهمصرف انرژی، انرژی خورشیدی، چرخه زندگی

۱-۵-۲ مدیریت بحران
مديريت بحران، مجموعه اي از تدابير، انديشه ها و واكنش هاي انفعالي است كه در حقيقت فقط فرايند بازسازي و ترميم را در مديريت حوادث در بر مي گيرد و بصورت بسيار سريع تهيه و به اجرا درآمده كه در آن به كاهش اثرات خشكسالي كمتر توجه مي شود (تقی زاده و همکاران،۱۳۸۸). بلایای طبیعی مانند زلزله، سیل، خشکسالی، طوفان و غیره موجب خسارات شدید مالی وجانی می شود. تشکیل مدیریتی توانمند و اعمال روش های صحیح و مناسب جهت کنترل وضعیت بحرانی تا حد زیادی می تواند میزان خسارات را کاهش دهد. توانایی کشورها در رویارویی با خطرات بستگی زیادی به سیاست مدیریت کنترل بلایای طبیعی دارد. مدیریت بحران به معنای سوق دادن هدفمند جریان امور به روالی قابل کنترل به قصد برگرداندن امور در اسرع وقت به شرایط قبل از بحران است (هادی زاده بزاز، ۱۳۸۶). مدیریت بحران پس از وقوع هدف از مدیریت بحران به حداقل رساندن هزینه های مصرفی در اثر بحران ایجاد شده از یک سو و کم کردن تأثیرات سوء بحران ایجاد شده در ابعاد اقتصادی، امنیتی، اجتماعی و فرهنگی از سوی دیگر می باشد(امیرخانی و همکاران،۱۳۹۱). مدیریت بحران فرایند برنامه‌ریزی، عملکرد و اقدامات اجرایی است که توسط دستگاه‌های دولتی، غیردولت
ی و عمومی پیرامون شناخت و کاهش سطح مخاطرات و مدیریت عملیاتی مقابله و بازسازی و بازتوانی منطقه آسیب دیده صورت می‌پذیرد(قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، ۱۳۸۷) و سبب اتکای بیشتر افراد به دولت شده و در نهایت آسیب پذیری اجتماعی ناشی از خشکسالی را افزایش می دهد. مدیریت بحران رهیافتی واکنشی است که طی آن، پس از وقوع بلایا تلاش می شود تا پیامدهای مخرب ناشی از آن، کنترل شده و کاهش یابد (کرمی،۱۳۸۸) و به عبارت دیگر، پس از وقوع سوانح، اقداماتی برای کاهش آسیب ها و خسارت های تبعی آن ها انجام می گیرد (پورطاهری و همکاران،۸،۱۳۹۲).همین امر موجب تصمیم گیری های دیرهنگام شده و به طیع تصمیمات اخذ شده فاقد کارایی لازم می باشد(شرفی و زرافشانی،۱۳۸۹).

شکل ۶-۲ چرخه مدیریت ریسک و مدیریت بحران (خسروی پور، ۱۳۸۹، ۳۳).

۲-۵-۲ مدیریت ریسک
در دیدگاه مدیریت ریسک

دیدگاهتان را بنویسید