نظام اخلاقی اسلام عقلانی است یا وحیانی؟

نظام اخلاقی اسلام عقلانی، وحیانی است. بدین معنا که هم خرد و اندیشه انسان بدان دعوت می کند و هم پیامبران الهی. از این امر گاهی به فطری بودن دین تعبیر می شود. یعنی تعالیم کلی دین اسلام از آن جمله احکام اخلاقی آن، با گرایش های فطری انسان هماهنگ و همنوا است. حاصل آنکه اگر اسلام ما را به ترک تعلقات دنیوی و توجه به خدا و آخرت و ارزش های معنوی فرا می خواند، عقل حسابگر نیز، که همواره سود و زیان، مصالح و مضار انسان را در نظر می گیرد و انسان را به انجام کارهایی که بیشترین سود و کمترین زیان را برای او دارد، دعوت می کند، آن فراخوان وحیانی را تایید می کند. صریحاً می توان گفت که اسلام تنها از ما خواسته است که عاقل باشیم و عاقلانه عمل کنیم. انسان عاقل هرگز آخرت را به دنیا نمی فروشد و جهان ابدی، لذایذ معنوی و لقای خدا را با لذایذ ناچیز و بی مقدار دنیوی مبادله نمی کند. از این روست که می گوییم نظام اخلاقی ما عقلانی-وحیانی است (مصباح یزدی، ۱۳۷۶).

۲-۱-۴-۳- تفاوت نظام اخلاقی اسلام با دیگر نظام ها

اختلاف نظام اخلاقی اسلام با نظام های دیگر به مفهوم بر نمی گردد، یعنی درمعنای سعادت اختلافی نیست. هم چنین در اصل اینکه آدمی در طلب سعادت خود است جای اختلاف نیست. زمینه اختلاف در شناسایی مصداق آن است. مفهوم سعادت از دوام و شدت مطلق یا نسبی لذت انتزاع می شود. اما تشخیص مصداق آن به نگرش عام جهان شناسانه هر مکتب بستگی دارد. قرآن که حیات آدمی را نامحدود و سهم اصلی زندگی انسان را به بعداز مرگ مربوط می داند مصداق سعادت و فلاح را در ارتباط با حیات اخروی بازشناسی می کند. ماده سعادت که فقط یک بار در قرآن در سوره هود آیه ۱۰۵ آمده است، بر سعادت اخروی تطبیق شده است. اصل رابطه انسان با مبداء و معاد، رکن نظام اخلاقی اسلام است. سعادت که غایت زندگی انسان است از دیدگاه قرآن از مبداء هستی سرچشمه می گیرد و در حیات اخروی ظهور تام می یابد. گشودن حساب آخرت در حوزه داوری اخلاقی به این معنا خواهد بود که تأثیر هر فعل مورد نظر را باید علاوه بر حیات این جهانی انسان، در حیات اخروی او هم سنجید و این کاری دشوار است. این دشواری از آنجا ناشی می شود که آدمی از چگونگی زندگی اخروی و عوامل مؤثر در آن بی خبر است. نقش وحی پرده برداری از سازوکار تأثیرگذاری افعال اختیاری در مجموعه زندگی انسان است. براین اساس ما در شناسایی دقیق وضعیت اخلاقی افعال (که از تأثیر آنها بر سعادت آدمی انتزاع می شود) محتاج وحی هستیم.

مطلب مشابه :  فرهنگ و تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی کاری