هوش هیجانی

تعریف مفهومی هوش هیجانی:

تعریف گلمن از هوش هیجانی: هوش هیجانی نوع دیگری از هوش است. این هوش مشتمل بر شناخت احساسات خویشتن و استفاده از آن برای اتخاذ تصمیم های مناسب در زندگی است. توانایی اداره مطلوب خلق و خوی و وضع روانی و كنترل تكانش هاست. عاملی است كه به هنگام شكست ناشی از دست نیافتن به هدف، در شخص ایجاد انگیزه و امید می كند. هم حسی یعنی آگاهی از احساسات افراد پیرامون شماست. مهارت اجتماعی یعنی خوب تا كردن با مردم و كنترل هیجان های خویش در رابطه با دیگران و توانایی تشویق وهدایت آنان است.

گلمن در ضمن مهم شمردن هوش شناختی و هیجانی می گوید: هوش بهر (IQ) در بهترین حالت خود تنها عامل ۲۰ درصد از موفقیت های زندگی است. ۸۰ درصد موفقیت ها به عوامل دیگر وابسته است و سرنوشت افراد در بسیاری از موارد در گرو مهارت هایی است كه هوش هیجانی را تشكیل می دهد.
هوش غیر شناختی، ابعاد شخصی، هیجانی، اجتماعی و حیاتی هوش را كه اغلب بیش تر از جنبه های شناختی آن در عملكردهای روزانه موثرند؛ مخاطب قرار می دهد. هوش هیجانی با توانایی درك خود و دیگران( خودشناسی و دیگر شناسی)، ارتباط با مردم و سازگاری فرد با محیط پیرامون خویش پیوند دارد.

هوش هیجانی توانایی برای مدیریت اضطرب ، کنترل تنش ها ، انگیزه ، امیدواری و خوش بینی  در راه رسیدن به هدف است. هوش هیجانی در حقیقت راهی است برای زیرک بودن . هوش هیجانی همدلی است ، درک اینکه اطرافیان شما چه احساسی دارند. هوش هیجانی یا هوش عاطفی یا هوش احساسی(که ضریب آن با EQ  نشان داده می شود) شامل شناخت و کنترل عواطف و هیجانات خود است. به عبارت دیگر شخصی که  EQ بالایی دارد سه مولفه هیجانها را به طور موفقیت آمیزی با یکدیگر تلفیق می کند(مولفه شناختی ، مولفه فیزیولوژی و مولفه رفتاری).

تعریف عملیاتی هوش هیجانی:

در این تحقیق با استفاده از پرسشنامه هوش هیجانی بار-ان(۱۹۸۰)، با ۹۰ سوال مورد ارزیابی قرار می گیرد. افراد از سن ۱۸ سال تا سنین بالاتر ، مشروط بر این که از حد متعارفی از تحصیلات (حداقل دیپلم)، برخوردار باشند می توانند به این ازمون پاسخ دهند. کسب امتیاز بیشتر نشانگر موفقیت برتر فرد مورد نظر و کسب امتیاز بیشتر در مجموع نشانگر هوش هیجانی بالاتر می باشد .

عبارت هوش هيجاني[۱] حدود سال (۱۹۹۰). در ادبيات پژوهشي به كار برده مي شد، اما عموميت يافتن آن به سال ۱۹۹۵، هنگامي كه كتاب هوش هيجاني، نوشته دانيل گلمن، پر فروش ترين كتاب شد، برمي گردد اصطلاح هوش هیجانی که جان مایر[۲] و پیتر سالووی[۳][۴] در سال (۱۹۹۰)ان را مطرح کرد به توانایی شخص در درک احساسات و هیجانات خود و دیگران اشاره دارد به گونه­ای که با استفاده از این قابلیت شخص می تواند تفکر و عملکرد خود را هدایت کند.

پس از آن، گلمن(۱۹۹۵)و (۱۹۹۸). با انتشار دو کتاب چرا هوش هیجانی مهم­تر از هوش عمومی است ، و کار با هوش هیجانی این اصطلاح را رایج کرد . وی معتقد است که هوش هیجانی بالا می­تواند کیفیت عمومی زندگی و موقعیت­های شخصی و اجتماعی را ارتقاء دهد.
مدل ديگر در حيطه رويکرد مختلط به هوش هيجاني، «مدل بار- آن» است. “بار- آن” در سال (۱۹۹۷) مدلي چندعاملي براي هوش هيجاني تدوين کرده است. ازنظر وي هوش هيجاني شامل «مجموعه اي از توانايي ها، کفايت ها و مهارت هاي غيرشناختي است که توانايي فرد را براي کسب موفقيت در مقابله با احتياجات و فشارهاي محيطي تحت تاثير قرار مي دهد».. هوش هيجاني فرد يک عامل مهم در تعيين توانايي موفقيت در زندگي است و به طور مستقيم سلامت رواني وي را تحت تاثير قرار مي دهد. هوش هيجاني همچنين با ساير تعيين کننده هاي مهم در توانايي فرد براي موفقيت در مقابله با اقتضائات محيطي مانند شرايط و پيش آمادگي هاي زيستي- طبيعي، استعداد عقلي- شناختي و واقعيت ها و محدوديت هاي درحال تغيير محيط نيز ترکيب مي گردد (بار-آن، ۱۹۹۷- نقل از اميني ها، ۱۳۸۴).
“بار- آن” (۲۰۰۰). نشان داد که افراد داراي سن و جنس متفاوت نيم رخ هاي بهره هيجاني متفاوتي دارند. هوش هيجاني حداقل تا سن ميانسالي افزايش نشان مي دهد. افراد در دهه ۴۰ و۵۰ بهره هيجاني بالاتري نسبت به جوان ترها و مسن ترها دارند.
حاجي زاده (۱۳۸۳). به نقل از جک بلاک، زنان و مردان با هوش هيجاني بالا را چنين توصيف مي کند:
مردان با هوش هيجاني بالا، در روابط اجتماعي؛ متعادل، شاد و سرزنده اند و در مقابل افکار نگران کننده يا ترس آور مقاوم اند. آنان ظرفيت بالايي براي تعهد و سرسپردگي براي مردم يا اهداف خود داشته، مسئوليت پذير، دلسوز و با ملاحظه اند. چنين افرادي با خود، ديگران و اجتماع احساس راحتي دارند و از زندگي عاطفي غني برخوردارند. زنان باهوش هيجاني بالا، علاقه مندند که احساساتشان را مستقيما بيان کنند، راجع به خود مثبت فکر مي کنند و مانند مردان هم گروه خود، اجتماعي و گروه گرا هستند. اينان شاد و آسوده خيال اند و به ندرت احساس نگراني و گناه مي کنند، زندگي براي آنان سرشار از معنا است و براي اين که بتوانند شوخ طبع، خودانگيخته و درمقابل تجارب عاطفي پذيرا باشند، به قدر کافي با خود راحتند.
هوش هيجاني آگاهي از احساس و استفاده از آن براي اتخاذ تصميم هاي مناسب در زندگي و توانايي تحمل کردن ضربه هاي روحي و مهار آشفتگي هاي روحي است، توانايي پس راندن افسردگي و ياس در هنگام تفکر و اميد داشتن است (گلمن به نقل از پارسا، ۱۳۸۲).

مطلب مشابه :  روشهای سنتی و نوین برای سنجش اثربخشی سازمانی

هوش هیجانی به دلیل کاربردهایی که دارد، جایگاهی بسیار مهم پیدا کرده است. بویژه برای کودکان که کمک های بسیاری میکند. هوش هیجانی به کودکان کمک میکند تا در موقعیت های تهدید کننده و خطرناک، عکس العمل مناسب تری برای نجات خود انجام دهند. همچنین با کمک هوش هیجانی می توانند به ریشه های غم و شادی در خود پی ببرند و آن را مدیریت کنند.حساسیت و هوش هیجانی بالاتر به کودکان کمک می کند تا نیازهای دیگران را درک کنند و حداقل با همدلی به آنها کمک کنند و با کنترل بر احساسات خود، حس مسئولیت پذیری در خود را تقویت کنند. در مجموع هوش هیجانی به خصوص به کودکان ما کمک می کند تا یادگیری بهتر ی داشته باشند و خوشحال تر و سالم تر و موفق تر از دیگران باشند.

وكسلر در سال (۱۹۵۲). همراه با گسترده كردن آموزه هاي بهره هوشي، توانايي هاي عاطفي را به عنوان بخشي از توانايي هاي معروف هوش، تصديق كرد. هاوارد گاردنر[۵] (۱۹۸۳). نيز در احياي تئوري هوش هيجاني در روان شناسي نقش برجسته اي ايفا كرده است. مدل تأثيرگذار وي تحت عنوان هوش هاي متكثر يا هوش هاي چندگانه شامل انواع متفاوتي از هوش، از جمله هوش شخصي، هوش ميان فردي و هوش درون فردي،است.
“بار- آن” هوش هيجاني را مشتمل بر۵ مولفه مي داند که با استفاده از پرسشنامه بهره هيجاني “بار- آن” سنجيده مي شود و اين ۵ مولفه داراي ۱۵ خرده مقياس است.

مولفه هاي هوش هيجاني:
بنا به تعريف “بار- آن” از هوش هيجاني، هوش هيجاني در ۵ حيطه داراي ۱۵ مولفه است:
۱٫ حيطه درون فردي؛ شامل ۵ مولفه خودآگاهي هيجاني، قاطعيت، حرمت نفس، استقلال و خودشکوفايي.
۲٫ حيطه برون فردي؛ شامل ۳ مولفه همدلي، روابط ميان فردي و مسئوليت پذيري.
۳٫ حيطه سازگاري؛ شامل ۳ مولفه حل مساله، واقعيت سنجي و انعطاف پذيري.
۴٫ حيطه کنترل استرس؛ شامل ۲ مولفه تحمل فشار و کنترل تکانه.
۵٫ حيطه خلق کلي؛ شامل ۲ مولفه خرسندي و خوش بيني.
۱. خودآگاهي هيجاني
منظور از “خودآگاهي هيجاني” شناخت خود، هيجان ها و علت به وجود آمدن آن ها، لايه هاي عميق احساسات و هيجان ها، ارتباط افكار و هيجان ها با هم است.
بسياري از اوقات مسائلي ما را مي آزارند، ولي در واقع نمي دانيم چرا از اين موضوع تا اين حد احساس آزردگي کرده ايم. بنابراين شايد تا مدت ها اين ناراحتي در خاطر باقي بماند، بدون آن که بتوانيم براي رفع آن کاري کنيم. در حالي که اگر افراد داراي خودآگاهي هيجاني باشند، مي توانند به علت اصلي ناراحتي هاي خود پي ببرند و چاره اي براي آن بينديشند.

  1. ۲. قاطعيت
    قاطعيت توانايي بيان احساسات، عقايد و افكار خود (مثلا پذيرش خشم، صميميت و… ) به صورت آشكار است؛ هرچند که اين احساسات و عقايد خوشايند يا ناخوشايند باشند و اتخاذ تصميم راسخ و روشن حتي اگر به قيمت محروم ماندن از مزايايي باشد و يا اجراي آن براي فرد از لحاظ عاطفي مشكل باشد. به بيان ديگر قاطعيت يعني توانايي بيان و احقاق حق خود بدون خشونت و پرخاشگري.
  2. ۳. حرمت نفس
    پذيرش خود به عنوان شخصي ارزشمند، احترام به خود و دوست داشتن خود به آن گونه كه هستيم. يعني با تمام قابليت ها وتوانايي ها، ضعف ها و محدوديت ها، و دركل تمام نكات مثبت و منفي به معناي حرمت نفس است. انسان ها زماني مي توانند از حرمت نفس لازم برخوردار باشند که خود را به عنوان يک موجود با توانايي ها و امکانات محدود که امکان اشتباه کردن را دارد، بپذيرند. در اين صورت خود را به خاطر انجام يک خطا تحقير نکرده و بي ارزش و نالايق نمي پندارند.
    ۴. خودشکوفايي
    منظور از خودشكوفايي تلاش براي شكوفا كردن استعدادهاي بالقوه خود ازطريق اهداف مشخص و درازمدت و در عين حال قابل دستيابي است كه، تا فرد خود را به صورت كامل نشناخته و از خود رضايت نداشته باشد، ميسر نمي شود.
    ۵. استقلال
    استقلال به حالتي اشاره دارد كه در عين حال كه فرد از دلبستگي برخوردار است، متكي و وابسته به ديگران نيست. در تصميم گيري هايش نظر ديگران را جويا مي شود، اما درنهايت خود تصميم گيرنده است. به عبارتي استقلال، خود هدايت گري و خودکنترلي و عدم وابستگي عاطفي است.
    همدلي
    همدلي توانايي درك کردن و شناخت احساس ديگران و بي تفاوت نبودن نسبت به آن ها است و اين كه بتوان خود را به جاي ديگري گذاشت و از دريچه فكر او به موقعيت نگريست. اين احساس که ما را وا مي دارد به فرد نابينايي در رد شدن از خيابان کمک کنيم و يا اين که با ديدن ناراحتي و يا بيماري يکي از اعضاي خانواده خود بلافاصله به ياري او مي شتابيم و بار او را به دوش مي کشيم، بيانگر همدلي ماست.
    ۷٫ روابط ميان فردي
    توانايي برقراري ارتباط با ديگران و حفظ اين ارتباطات و تاثير گذاري بر آن ها، توانايي صميميت و محبت و انتقال دوستي، كه خود مستلزم خويشتن داري، همدلي و مهارت در ابراز احساسات است، در روابط ميان فردي مدنظر است.
    ۸٫ مسئوليت پذيري
    توانايي ابراز خود به عنوان فردي همكار، كمك رسان و سازنده درگروه هاي اجتماعي تحت عنوان مسئوليت پذيري مشخص مي شود. اين توانايي مستلزم مسئول بودن شخص است. افراد مسئول در روابط بين فردي خود مسئول اند و مي توانند ديگران را بپذيرند و استعدادهايشان را به نفع جمع به كار گيرند.
    ۹. انعطاف پذيري
    منظور از انعطاف پذيري توانايي منطبق ساختن عواطف، افكار و رفتار با موقعيت ها و شرايط و توانايي كلي در سازگاري با شرايط نا آشنا، غيرقابل پيش بيني و پويا است. در عصر کنوني که با حضور تکنولوژي؛ تغيير، از ويژگي هاي غيرانکار زندگي است، عدم انعطاف پذيري و انطباق با شرايط جديد، مشکلات زيادي را براي فرد ايجاد مي کند. افراد منعطف از تعصب و پيش داوري جلوگيري مي كنند و در برابر شيوه هاي جديد گشاده رو و صبورند.
    ۱۰٫ حل مساله
    توانايي شناسايي وتعريف مشكل وخلق و انجام راه حل هاي موثر و انگيزه براي به كارگيري حداكثر توان مقابله با مشكلات تحت عنوان حل مساله مشخص مي شود. برخي افراد يک راه حل را در ذهن دارند و براي حل تمامي مشکلات خود بي توجه به بقيه مسايل همان يک راه را به کار مي گيرند و مسلما نمي توانند نتايج خوبي را حاصل کنند.
    ۱۱. واقعيت سنجي
    واقعيت سنجي شامل درك موقعيت كنوني، تلاش براي حفظ شرايط درست وتجربه رويدادها آن گونه كه واقعا هستند، به دور از خيالبافي و رويا پردازي است. به عبارت كلي واقعيت سنجي به معناي توانايي درك موقعيت جديد است.
    ۱۲٫ تحمل فشار
    توانايي مقاومت در برابر رويدادها و موقعيت هاي فشارزا بدون توقف، همراه با سازگاري فعال و مثبت بدون از پا درآمدن را، تحمل فشار مي گويند.
    به عبارت ديگر “تحمل فشار” قابليت انتخاب روش هايي براي سازگاري با فشار و چاره جويي و يافتن راه حل هاي مناسب و داشتن نگرش خوش بينانه به توانايي خود در برخورد با موقعيت هاي جديد براي غلبه بر مشكل به دور از هيجانات شديد است.
    ۱۳٫ كنترل تكانه
    بارها شاهد عصبانيت هاي شديد اطرافيان خود بوده ايد، طوري که تعجب شما را بر انگيخته، که چرا اين موضوع تا اين حد او را خشمگين کرده است و يا چرا او نامتناسب با موقعيت و اين چنين تند واکنش نشان داد؟ توانايي به تاخير انداختن تكانه، وسوسه انجام عملي، تحت عنوان کنترل تکانه نامگذاري شده است. اين توانايي شامل قابليت پذيرش تكانه هاي پرخاشگرانه، خودداري وكنترل خشم است. در واقع خويشتن داري و توانايي مهار احساسات و به تعويق انداختن كامروايي درجهت رسيدن به هدف مشخص را كنترل تكانه گويند.
    ۱۴٫ خرسندي
    منظور توانايي لذت بردن از زندگي خود و ديگران و داشتن رضايت از زندگي است. به طور كلي خرسندي با شادي و نشاط رابطه دارد. به عبارت ديگر زماني که افراد از زندگي خود احساس رضايت داشته باشند، شادي را تجربه خواهند کرد
    ۱۵٫ خوش بيني
    توانايي روشن ديدن زندگي و داشتن نگرش مثبت، حتي در زمان بداقبالي كه نشان دهنده اميد به زندگي است. منظور از خوش بيني، ساده انگاري نيست؛ مهم اين است که واقعيت ها را زيبا ديد.
مطلب مشابه :  فرهنگ و تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی کاری

هوش هیجانی (عاطفی)، یک نوع مهارت اجتماعی است، همراهی با مردم، مدیریت عواطف و احساسات در روابط و توانایی ترغیب و رهبری دیگران. “هوش هیجانی (عاطفی) یا هوش اجتماعی شامل ۴ مهارت است (خود[۱]–دیگران[۲]–اگاهی[۳]–اقدام[۴])                                                                                           که با ترکیب این ها, مؤلفه های بنیادی هوش هیجانی (عاطفی) به دست می آید .

خودآگاهی ( شامل: خود ارزیابی، اعتماد به نفس )

خودگردانی ( شامل: خویشتن داری و قابل اعتماد بودن، وجدان سازگاری، انگیزه پیشرفت و ابتکار )

آگاهی اجتماعی ( شامل: همدلی، آگاهی سازمانی و انگیزه خدمت )

مهارت های اجتماعی (شامل: توان تاثیرگذاری، رهبری،  مدیریت تعارض ایجاد رابطه و کار گروهی)

خودآگاهی[۵]: یک نوع توانایی فردی است برای درک احساسات و حالات خلقی. خودآگاهی به شخص کمک می کند تا همیشه بر افکار و احساسات خود نظر داشته و بنابراین در جهت درک آن ها به فرد کمک می کند.

خودگردانی[۶]: یا مدیریت عواطف:[۷]مهارتی است که به افراد کمک می کند تا احساسات خود را به صورت مناسب و جامعه پسندانه نشان دهند. به زبان دیگر به فرد درکنترل عصبانیت، ناراحتی و ترس کمک می کند.

آگاهی اجتماعی:[۸] عبارت است از توانایی درک احساسات دیگران و استفاده از احساسات خود در جهت دستیابی به اهداف.

مهارت های اجتماعی[۹]: عبارت است از ارتباط با دیکران در موقعیت های مختلف اجتماعی و در اصل به معنای توانایی ادامه رابطه با توجه به احساسات افراد یا همان ظرفیت اجتماعی است.

هوش هیجانی چنان چه بیان شد، توانایی ای همچون هوش کلی (IQ) است؛ با این تفاوت که با احتمال بیشتری امکان افزایش آن از طریق آموزش وجود دارد. هوش هیجانی به شناخت و تشخیص بهتر هیجانات، توانایی کنارآمدن موثر با استرسورها و ارتباط کارآمد با دیگران اشاره دارد.
مطلب مشابه :  رابطه چند ویژگی با منبع کنترل

برخی از مولفه های هوش هیجانی همپوشی زیادی با تکنیک های درمان شناختی– رفتاری (موثرترین شیوه درمان در بسیاری از اختلالات روانی) دارند. از این رو می توانند بدون ایجاد ناهمخوانی، به عنوان یک مهارت در این نوع درمان ها وارد شوند. “بک” پیش بینی می کند که اسنادهای افراد افسرده شخصی هستند؛ به این معنی که هر چیز خوب را به شانس و هر چیز بد را به خود نسبت می دهند. به نظر می رسد افراد افسرده علاوه بر احساس ناتوانی، دارای عزت نفس ضعیفی هستند. آنان به نسبت سایر بیماران روانی به احتمال بیشتری پیامدهای منفی را به علل درونی، پایدار و کلی نسبت می دهند. بنابراین عزت نفس و اعتماد به نفس آن ها کمتر می شود (بک، ۱۹۷۹). به همین دلیل آموزش مهارت های درون فردی به افراد افسرده ازجمله عزت نفس، می تواند از شیوه های موثر برای کاهش افسردگی باشد.

[۱]Self

[۲] Others

[۳] Awareness

[۴] Action

[۵] Self Awareness

[۶] Self Management

[۷] Managing Emotions

[۸] Social Awareness

[۹] Social Skills

[۱] emotion intelligence

[۲] Meyer

[۳] Salovey

[۴] Salovey

[۵] Gardner