Site Loader

نوجوونی دوره‎ای از گذر۳هاست. این دوره با اینکه گاه هم معنی با سال‎های ۱۳ تا ۱۹ سالگی در نظرگرفته شده، در قرن گذشته به‎طور قابل توجه‎ای طولانی شده؛ چون نوجوانان از نظر جسمی زودتر رشد یافته می‎شن، هم اینکه ورود خیلی از آدما به دنیای کار و ازدواج تا اواسط دهه بیست سالگی با تأخیر همراه س. به دلیل همین تغییرات، شروع نوجوونی حدود ۱۰ سالگی و پایان اون اوایل دهه بیست سالگی در نظرگرفته می‎شه (استاینبرگ، ۲۰۰۵).

ازدواج

بیشتر محققان، نوجوونی رو به سه مقطع اوایل نوجوونی (۱۰تا ۱۳ سالگی)، اواسط نوجوونی۴ (۱۴تا ۱۷ سالگی) و اواخر نوجوونی۵ (۱۸ سالگی تا اوایل دهه بیست زندگی) تقسیم می‎کنن (اسمتانا و بقیه، ۲۰۰۶). از اونجا که گذر به بزرگسالی در جامعه معاصر در سنین بالاتر به وقوع می‎پیوندد، آرنت۶(۲۰۰۰) سومین مقطع یعنی ۱۸ سالگی تا اوایل دهه بیست زندگی رو “بزرگسالی در حال ظهور۷” نامیده س و عقیده داره که باید این مقطع رو یه دوره تحولی جداگونه درنظرگرفت.

از زمان های قدیم در مورد وجود دوره نوجوونی در وسعت زندگی این موضوع مطرح بوده که نوجوونی تا چه اندازه طبق تغییرات زیست‎شناختی بنیادی این دوره و تا چه حد براساس محیطی که نوجوون در اون تغییر می‎یابد، تعریف می‎شه. بر همین پایه، دیدگاه‎های دوره نوجوونی رو می‎توان به صورت پیوستاری در نظرگرفت که تو یه انتهای اون نظریه‎های زیست‎شناختی و در انتهای دیگه اون، نظریه‎های محیطی قرار دارن. اینجوری، دیدگاه‎های نظری دوره نوجوونی به نظریه‎های زیست‎شناختی، نظریه‎های سازواره طبیعی۸، نظریه‎های یادگیری، نظریه‎های جامعه‎شناختی و نظریه‎های تاریخی و آدم‎شناختی۹ تقسیم می‎شن (استاینبرگ، ۲۰۰۵). این وسط باید به نظریه‎های تعاملی ـ بافتی اشاره کرد که به تعامل کلیه عوامل مؤثر بر رفتار نوجوون، توجه دارن. نظریه‎پردازان تعاملی ـ بافتی (مثلا، برونفن برنر، ۱۹۷۹؛ لرنر، ۱۹۹۶، نقل از جاف، ۱۹۹۸) کلیه بحث‎های مؤثر بر رفتار آدم، یعنی، وراثت، گذشته خانوادگی، پایگاه اقتصادی اجتماعی، کیفیت زندگی خانوادگی، گذشته قومی و فرهنگی، رو در نظرمی‎گیرند و چگونگی تعامل این بحث‎ها رو با همدیگه واسه ایجاد تغییر تحولی، تحلیل می‎کنن. این نظریه‎پردازان می گن که شبکه اجتماعی و فیزیکی پیچیده والدین، آبجی و برادران، نظام مدرسه، محله، جامعه و فرهنگ، تغییر فرد رو محاصره کرده‎ان. تغییر تو یه سطح سازمان (مثلاً خونواده) رابطه جست و خیز با تغییر تحولی در سطوح دیگه (مثلا، گروه همسال) داره. الگوی روابطِ میان سطوح تو یه زمان خاصه که رفتار و تغییر رو موجب می‎شه. الگوهای تعاملی و بافتی با تأکید بر روابط شخص ـ محیط، دیدگاه مناسب‎تری از تغییر رو ارائه می‎کنن.

اقتصادی

در ادامه، نظریّه ریچارد لرنر (الگوی تعاملی) و نظریّه برونفن برنر (الگوی بوم‎شناختی) رو میگیم. یادآوری می‎کنیم که در تدوین الگوی پیشنهادی تحقیق، از نظریّه گذشته سود ‎جسته‎ایم.

 

۱ـ۱ـ۲ الگوی تعاملی

الگویی که لرنر (۱۹۹۵، ۲۰۰۲، نقل از لرنر، داولینگ[۲] و چدوری[۳]، ۲۰۰۵) از تعامل عوامل متفاوت تأثیرگذار بر تغییر نوجوون رو ارائه کرده، در شکل ۱ـ۲ به تصویر کشیده شده.

 

شکل ۱ـ۲ الگوی تعاملی لرنر (۱۹۹۵، اقتباس از شهرآرای، ۱۳۸۴، ص. ۲۶)

اگر در شکل ۱ـ۲ نشون داده شده، جهانِ درون و بیرون کودک به صورت ترکیب شده و متعامل‎ان. این وضع در مورد والدینی که در شکل ترسیم شده‎ان و در مورد روابط والدین ـ کودک هم صادقه. هر کدوم از این عوامل، یعنی، کودک، والد، رابطه کودک ـ والد، یه تیکه از نظام بزرگ‎تر و گسترش‎یافته‎ای از روابط ترکیب شده در بین سطوح چندگانه‎ایه که بوم‎شناسی زندگی آدم رو تشکیل می‎دهد. طبق الگوی تعاملی لرنر، والد و کودک هر دو در بستری از شبکه اجتماعی گسترده قرار دارن و اینکه هر شخص در این شبکه دارای تعاملات متقابله. دلیل این مجموعه روابط رو می‎توان به نقش کودک و والد نسبت داد؛ این دو در زندگی نقشی بیشتر از نقش والد یا بچه اجرا می‎کنن. کودک می‎تونه یه آبجی یا داداش، یه همسال و یه علم‎آموز باشه. والد می‎تونه یه شوهر، یه کارگر و یه بزرگسال باشه. همه این شبکه‎های روابط، در بستر جامعه، اجتماع و فرهنگ خاص قرار دارن. در آخر، همه این روابط به‎طور پیوسته با گذشت زمان و تاریخ تغییر می‎کنن. شکل۱ـ۲ هم اینکه نشون می‎دهد که رابطه کودک ـ والد و شبکه‎های اجتماعی که در اون واقعه، در بستر جامعه، سطوح فرهنگی، اجتماعی و تاریخی بزرگ‎تری از سازمان قرار دارن. علاوه بر این، عامل زمان هم در همه این نظام‎ها نفوذ می‎کنه. این ویژگی الگو بر این عقیده تأکید داره که در نظام‎های اجتماعی هم مانند افراد، تغییر همیشه در حال وقوعه. تنوع در چارچوب زمان همراه با وقوع تغییر با گذشت زمان (تاریخ) ایجاد می‎شه. این جور تنوع باعث ایجاد تغییر در همه سطوح سازمان مربوط در نظام می‎شه. بدین صورت، وجود روابط والد ـ کودک، زندگی خانوادگی و تغییر و اثرات اجتماعی و فرهنگی بر نظام کودک ـ والد ـ خونواده، متأثر از تغییر تاریخی، هنجاری و غیرهنجاری یا یعنی، تغییرات تکاملی (کم کم) و تغییرات تاریخی ـ انقلابیه (نقل از لرنر و بقیه، ۲۰۰۵).

در دیدگاه تعاملی بر معنی “اندازه برابری۱[۴]” تأکید شده. معنی اندازه برابری، رابطه فرد و محیط رو در نظرمی‎گیرد و این سوال رو مطرح می‎کنه که نیاز و اهداف شخص به چه اندازه با بافت، همخوانی۲ داره. پس، اینکه یه نتیجه تحولی، سازش‎پیدا کرده یا نه، فقط به ویژگی‎های فرد یا به ماهیّت محیط فیزیکی یا اجتماعی اون بستگی نداره بلکه به تناسب این دو نظام وابسته (کولمن۳ و هندری۴، ۱۹۹۹).

 

۲ـ۱ـ۲ الگوی بوم‎شناختی

طبق نظریه بوم‎شناختی برونفن برنر،که واسه اولین بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی معرفی شد، تغییر آدم به ـ

خاص در مرحله‎های اولین زندگی و تا حدّ زیادی در طول عمر، از خلال فرایندهای تعاملی بین آدم زیست‎روان‎شناختی فعالِ در حال تکامل و افراد، اشیا۱[۵]، و نماد‎های۲ موجود در محیط بلافصل۳ اون به وقوع می‎پیوندد. این فرایندهای تعاملی به‎طور پیشرونده‎ای پیچیده‎تر می‎شن. واسه اینکه تعامل، مؤثر باشه باید به‎طور تقریباً منظمی درزمان دوره‎های وقتی طولانی اتفاق بیفته. به این تعاملات متداوم در محیط بلافصل،  فرایندهای نزدیک۴ (بدون واسطه) گفته می‎شه. این الگوهای بادوام روند بدون واسطه رو می‎توان در فعالیت‎های والد ـ کودک و کودک ـ کودک، بازی گروهی یا فردی، خوندن، یادگیری مهارت‎های جدید، فعالیت‎های ورزشی و انجام دادن تکالیف پیچیده یافت. هم اینکه، این الگو بیان می‎کنه که شکل، نیرومندی۵ محتوا و جهت۶ فرایندهای بدون واسطه مؤثر بر تغییر به‎طور نظامداری فرق داره (برونفن برنر، ۱۹۹۴). دیگه ویژگی جدا‎کننده این الگو، معنی‎پردازی دوباره بسیار جدا‎کننده در مورد محیط از دیدگاه شخص در حال تحوله. بر مبنای نظریه میدون‎های روان‎شناختی لوین، محیط بوم‎شناختی به معنی مجموعه‎ای از ساختارهای آشیان‎شده۷ تلقی می‎شه که هر کدوم در دیگری قرار داره (همون منبع).

ورزش

سانتراک (۲۰۰۸) پنج نظام محیطی الگوی برونفن برنر رو به شکل زیر توضیح می‎دهد:

خرده‎نظام، بافتیه که فرد در اون زندگی می‎کنه. این بافت‎ها شامل خونواده، همسالان، مدرسه و محله شخصه. در خرده‎نظامه که مستقیم‎ترین تعاملات با عوامل اجتماعی مثلاً والدین، همسالان، و معلمان رخ می‎دهد. فرد در این بافت‎ها گیرنده فعل‎پذیر۸ تجارب نیس بلکه کسیه که به بنا‎شدن۹ این بافتها کمک می‎کنه.

میـان‎نظام۱۰ روابـط بین خرده‎نظام‎ها رو دربر می‎‎گیرد. نمونه‎هایی از بین‎نظام، عبارتند از رابطه تجربه‎های خانوادگی با تجربه‎های مدرسه، و تجربه‎های خانوادگی با تجربه‎های همسالان. مثلا، کودکانی که از طرف والدینشون رانده می‎شن، در گسترش روابط مثبت با معلمان مشکل دارن.

برون‎نظام۱۱ از پیوند بین یه موقعیت اجتماعی‎ که فرد در اون نقشی فعال نداره با بافت بلافصل فرد تشکیل می‎شه. مثلا، تجربه یه شوهر یا یه کودک در خونه ممکنه از تجربه‎های مادر در سرِ کار اثر بگیره. مادر واسه دریافت پیشرفت باید بیشتر سفر کنه، که این ممکنه باعث اختلاف بین زن و شوهر شه و الگوی تعامل با کودک رو هم عوض کنه.

کلان‎نظام۱[۶]دربر‎گیرنده فرهنگیه که فرد در اون زندگی می‎کنه و در آخر، زمان‎نظام۲ از طرح‎بندی رویدادهای محیطی، گذرهای زندگی و شرایط اجتماعی تاریخی تشکیل می‎شه. مثلا، طلاق یه گذر به حساب می‎آید. محققان به این نتیجه دست یافته‎ان که آثار طلاق بر کودکان، بیشتر در اولین سال پس از طلاق به بالاترین درجه می‎رسد. تا دو سال پس از طلاق، تعامل خانوادگی از ثبات بیشتری بهره مند می‎شه. ( صص. ۵۵ـ۵۶)

برونفن برنر (۲۰۰۴؛ برونفن برنر و موریس۳، ۲۰۰۶، نقل از سانتراک، ۲۰۰۸)  اثرات زیست‎شناختی رو به نظریه خود اضافه و اون رو نظریّه‎ای زیست‎بوم‎شناختی۴ توصیف کرده.

۱٫ growing up۴٫ middle adolescence۷٫ emerging adulthood
۲٫ Lerner, R. M.۵٫ late adolescence۸٫organismic theories
۳٫ transition۶٫ Arnett, J.۹٫anthropological

 

  1. Dowling, E.
  2. Chaudhuri, J.

 

۱٫ goodness of fit
۲٫ congruent
۳٫ Colman, J. C.
۴٫ Hendry, L. B.

 

 

۱٫ objects۵٫ power۹٫ construct
۲٫ symbols۶٫ direction۱۰٫ mesosystem
۳٫ immediate۷٫ nested structures۱۱٫ exosystem
۴٫ proximal processes۸٫ passive

 

 

۱٫ macrosystem۴٫ bioecological۷٫Templetpn, J.
۲٫ chronosystem۵٫ Midgley, C.۸٫ mastery
۳٫ Morris, P. A.۶٫ Brown, B. V.۹٫ Havighurst, R.

 

 

99